تغذیه دام و طیور

 

 پرواربندي بره نژاد مهربان

مقدمه:

گوشت يکي ازاجزاي اصلي و مهم جيره عذايي انسان است. اهميت گوشت در تامين پروتئين حيواني مورد نياز بدن است و پرواربندي گوسفند يکي از منابع عمده توليد گوشت قرمز مي باشد. پرواربندي عبارتست از فن افزايش وزن دام در يک دوره زماني مشخص و نسبتا" کوتاه است. با توجه به اين تعريف در مي يابيم که مواد اوليه اين فن عبارتند از دام مناسب و شرايط محيطي مطلوب.  در ايران نژاد هايي از گوسفند وجود دارند که از نظر توليد گوشت بسيار مناسب هستند  و با بکار بردن روش هاي اصلاح نژاد نيز مي توان کميت و کيفيت گوشت آنها را بهبود بخشيد. تأمين شرايط محيطي مطلوب براي گوسفندان پرواري شامل تغذيه مناسب، تأمين جايگاه مناسب و بهداشتي و رسيدگي به امور بهداشتي دام ها مي باشد.

تعريف پرواربندي:

چاق کردن گوسفند با استفاده از جيره مناسب و اقتصادي در حداقل زمان ممکنه را پرواربندي مي گويند. بطور کلي در پرواربندي هدف اصلي ذخيره چربي  در داخل بافت هاي عضلاني مي باشد.که باعث ترد، خوش طعم و آبدار شدن گوشت مي شود. البته در جريان عمل پروار جلوگيري از جمع شدن چربي در قسمت هاي خارج از بافت عضلاني غير ممکن است به همين جهت بايد حيوانات را در حدي پروار نمود که ذخيره چربي زياد در بدن باعث کاهش بازارپسندي گوشت نشود.

پرواربندي بره هاي جوان:

در اين روش بره هاي مازاد، پس از سن شير خوارگي يعني زماني که 20 تا 25 کيلوگرم وزن دارند خريداري  شده و در آغل نگهداري مي شوند. در اين روش بره ها  با خوراک مناسب تغذيه شده  و در سن 6 تا 8 ماهگي يعني زماني که به وزن 40 تا 50 کيلوگرم رسيدندکشتار مي شوند. مدت اجراي اين روش در ايران حدود يکصد روز  مي باشد و بسيار با صرفه است.

پرواربندي گوسفندان بالغ و پير:

 از آنجايکه گوسفندان بالغ و پير رشدشان کامل شده است، براي پرواربندي مناسب نيستند ولي براي بهبود و مرغوبيت بيشتر لاشه هاي ميش ها و قوچ هاي پير و مازاد گله ، آنها در مدتي حدود يکماه در آعل نگهداري   مي کنند. در اين مدت تغذيه کافي شده و پس از اينکه از حالت لاغري درآمدند. يعني مقداري گوشت به بدن گرفتند روانه کشتارگاه مي شوند. اين روش بيشتر در جهت مرغوبيت لاشه دام هاي پير اعمال مي شود.

مشخصات گوسفند پرواري:

با توجه به اينکه هدف از پرواربندي گوسفند ، توليد کم هزينه و اقتصادي گوشت مي باشد. از اينرو بايد          دام هايي را پروارکرد. که از توانايي و قدرت توليدي و پروار خوبي برخوردار باشند. آگاهي از قدرت پرواري گوسفند به چند طريق انجام مي گيرد. که ذيلا"شرح داده مي شود.

الف- گوسفند هاي پرواري بايد مشخصات  ظاهري دام هاي پرواري را دارا باشند تا افزايش وزن مورد نظر به خوبي حاصل گردد.

ب- نژاد هاي گوسفند پرواري بايد از نژاد سنگين وزن که قدرت رشد بيشتري دارند، انتخاب شود.

ج- از نظر سن بايد گوسفند هاي پرواري را طوري انتخاب نمود که دوره رشد بدني خود را کامل نکرده باشند. به عبارت ديگر شروع پرواربندي بايد در سني باشدکه  گوسفند از فيزيولوژي رشد خود حداکثر استفاده را بعمل آورد.

در مجموع گوسفند ها از لحاظ تناسب اندام به سه دسته زير تقسيم بندي مي شوند.

1- گوسفند هاي کشيده اندام: رشد اين دسته بيشتر در جهات طولي بدن دام صورت مي­گيرد.                       بيشتر نژاد هاي پشمي ، کشيده اندام هستند.

2- گوسفند هاي کوتاه اندام: در اين دسته اختلاف رشد در جهات طولي و عرضي بدن دام کم مي باشد. اين دسته معمولا" داراي پيشاني عريض،صورت و گردني کوتاه هستندبه طوري که از خارج چنين به نظر مي رسدکه سر دام در سينه فرو رفته است.

دست وپا در اين دسته کوتاه و نزديک به زمين قرار دارد. اين دسته داراي سينه اي عريض و مربعي شکل هستند و براي پرواربندي و توليد گوشت  فو ق العاده مناسب  مي باشند. اغلب نژاد هاي گوشتي داراي چنين ظاهري هستند.

3- گوسفندان ميانه اندام: گوسفندان اين دسته، حد واسط بين کوتاه اندام و کشيده اندام مي باشند. از مطالب مذکور مي توان چنين نتيجه گرفت که گوسفندان پرواري ظاهري کوتاه اندام دارند و اين مسأله  بايد در زمان خريد بره مورد توجه قرار گيرد.

سن گوسفند پرواري:

سن دام پرواري را بايد طوري انتخاب نمود که حداکثراستفاده از مراحل رشد دام حاصل گردد. بر اساس تجريبات بدست آمده مرحله رشد سريع گوسفند بين 4 تا 5 ماهگي الي 8 تا 9 ماهگي مي باشد. بنابراين بايد شروع پرواربندي را به منظور بهره گرفتن از حداکثر رشد، از سن 4 الي 5  ماهگي يعني پس از پايان               شير خوارگي و سن پروار را 8 تا 9 ماهگي قرار داد.

خصوصيات گوسفند نژاد مهربان:

اين نژاد جزء گوسفندان سنگين وزن کشور بوده که زاده اصلي آن منطقه­اي به نام مهربان درمنتهي اليه شهرستان کبودرآهنگ، مرز بين استان همدان و زنجان است. که به علت خصوصيات مفيد اين نژاد  مورد علاقه دامداران مي باشد. مشخصات ظاهري گوسفند نژاد مهربان داراي بدني پوشيده از پشم بجز در ناحيه زير گلو، صورت و زير شکم مي باشد. رنگ عالب اين نژاد قهوه اي روشن تا خرمايي مي باشد، که با افزايش سن، رنگ پشم روشنتر مي گردد. استخوان بيني برآمده، چشم ها مورب و سوراخ بيني گود و نزديک بهم داراي گوش  لاله اي شکل و دنبالچه دوکي شکل با دنبه پيوسته مي باشد.

اين نژاد به بيماري مقاوم بوده و ضريب تلفات بره آن پايين است. خصوصيات شيرواري ميش بالا بوده و روزانه تا 500 گرم شير توليد مي کند. درصد باروري آن 5/95 و افزايش وزن روزانه اي برابر 259 گرم در مدت 120 روز پروار داشته است. اين نژاد مطلوب پروار بوده و در اکثر نقاط استان پراکنده است و با ساير نژاد ها بطور طبيعي تلاقي يافته است.

تغذيه گوسفند پرواري:

گوسفند پرواري براي زنده ماندن و چاق شدن به غذا نياز دارد. آن مقدار از غذا که براي رفع احتياجات دام جهت زنده ماندن ضرورت دارد را جيره نگهداري مي نامند. و به آن ميزان غذايي که دام پرواري براي توليد نياز داردجيره توليدي مي گويند. بنابراين با توجه به مطالب گفته شده بايد احتياجات دام پرواري را براي نگهداري و توليد محاسبه کرده و با مواد خوراکي مناسب و مورد نياز تأمين نمود.

مواد خوراکي مورد استفاده در تغذيه گوسفند:

مواد خوراکي مورد استفاده در تغذيه گوسفند از منابع زير منشأ مي گيرد 1-  از علوفه هاي سبز مانند علوفه هاي سبز مرتعي ، علوفه هاي تيره غلات و حبوبات 2-ريشه ها وغده ها   3- دانه ها و مازاد محصولات کشاورزي   4-  باقيمانده کارخانجات نظير مازاد کارخانه هاي آردسازي، مازاد کارخانجات  قند- خوراک با منشأ حيواني شامل مازاد کشتارگاه ها( پودر گوشت، پور استخوان، چربي هاي حيواني) اصطلاحا" به مواد علوفه اي که داراي انرژي زياد ، حجم کم و فيبر کم داشته باشند،کنسانتره مي گويند.يونجه، علوفه هاي سبز مراتع ، سيلاژ ساقه ذرت و ... را علوفه خشبي مي نامند.دانه هاي غلات و حبوبات و محصولات فرعي نظير کنجاله ها و باقيمانده کارخانجات جزء مواد کنسانتره اي محسوب مي شود.

يونجه: يونجه گياهي خوشخوراک بوده و از نظر پروتئين، کلسيم و ويتامين بسيار غني است. ارزش غذايي يونجه  بيشتر در برگ هاي جوان و در درجه دوم در ساقه آن است. بنابراين در مصرف يونجه بايد سعي نمود که برگ هاي جوان آن هدر نرود.  يونجه را بايدزماني درو کرده و به مصرف رساند که حداقل ده درصد مزرعه به گل نشسته باشد تا اولا" تعادل مواد غذايي آن برقرار گرددو ثانيا" پروتئين هاي نارس باعث بروز نفخ در دام نگردد بعد از گل دهي کامل يونجه ، تا حدود ارزش غذايي آن کاسته مي شود.

دانه جو : دانه جو اگر بصورت بلغوري به گوسفند پرواري خورانده شود.  يکي  از منابع تامين انرژي براي دام خواهد بود.

کاه: کاه يعني ساقه خشک گياهان  تيره غلات و حبوبات که پس از کوبيدن و جداکردن دانه بدست مي آيد. کاه از نظر مواد غذايي بسيارضعيف است. ولي به عنوان غذاي شکم پرکن در تغذيه دام استفاده مي شود. که جهت استفاده در دام پرواري بايد کاه را غني سازي کنيم.

سبوس: غشاء خارجي دانه ها را که ارزش بسيار زيادي براي دام پرواري دارد سبوس مي نامند. سبوس        سهل الهضم و پر انرژي است و حالت ملين دارداز سوي ديگر سبوس فسفر زيادي دارد.

مازاد کارخانجات روغن کشي:

مازاد کارخانجات روغن کشي را کنجاله مي نامند. کنجاله ها ارزش غذايي بسيار زيادي مخصوصا" از نظر دارا بودن پروتئين دارند و يکي از اساسي ترين خوراک هاي گوسفند  هاي پرواري به شمار مي روند.کنجاله ها شامل کنجاله تخم پنه و کنجاله سويا مي باشد.

مازاد کارخانجات قند سازي:

1- تفاله چغندر: که بسيار مقوي بوده و براي مصرف دام پرواري بسيار مناسب است.

2- ملاس چغندرقند: اين ماده خوراکي باعث خوشخوراکي مواد خوراکي ديگر شده و براي خوراک دام پرواري بسيار مناسب است.

احتاجات غذايي دام هاي پرواري:

گوسفند پرواري  براي رشد و توليد گوشت به مواد مغذي رير نيازمند است.

الف- انرژي: معني ساده انرژي توانايي انجام کار است و واحد آن کالري نام دارد. گوسفند انرژي را براي وظايف مختلف در بدن بکار مي رود. مقداري را صرف نگهداري بافت هاي بدن ، مقداري را صرف فعل و انفعالات شيميايي و حياتي و مقداري را نيز صرف رشد و نمو خود مي کند.

چنانچه اين مقدار از  انرژي تأمين نشده و در اختيار دام قرار نگيرد. اين کمبود ها به شکل هاي مختلف در بدن دام ظاهر مي شود. يکي از مهمترين علايم ظاهري کمبود تغذيه در گوسفند ، لاغر شدن دام، رشد نکردن دام و کمبود انرژي است.

ب- پروتئين: پروتئين ها از واحد هاي اسيد آمينه تشکيل شده اند. پروتئين ها در ساختمان بافت هاي بدن نقش سازند ه اي دارندو وجود آنها براي رشد و نمو دام بسيار ضروري مي باشد. دام هاي لاغر اغلب دچار کمبود مواد پروتئيني هستند که در اين رابطه بايد از طريق تأمين مواد خوراکي، مخصوصا" کنجاله هاتغذيه شود.

ج- آب: گوسفند پرواري آب مورد نياز خود را از سه طريق آب آشاميدني، آب همراه غذا و آب حاصل از فعل و انفعالات در بدن تأمين مي کند. اصولا" گوسفند پرواري سه برابر مقدار ماده خشک مصرفي به آب نياز دارد که حد متوسط آن 3 تا 5 ليتر در روز است.

مواد معدني: گوسفند پرواري به مواد معدني مخصوصا" نمک طعام، کلسيم، فسفر، يد و آهن نياز دارد که کمبود هر کدام ازآنها از رشد و نمو دام مي کاهد. براي تأمين نمک مورد نياز دام بهتر است. سنگ نمک بطور آزاد در اختيار دام گذاشته شود.

 

د- ويتامين ها: ويتامين ها براي فعاليت عادي بدن مورد نياز هستند، مخصوصا" ويتامين  D  که در جذب کلسيم و فسفر   نقش مهمي داشته و در رشد اسکلتي دام پرواري بسيار موثر است.

جيره غذايي: عبارت است از  مقدار غذايي  که در مدت 24 ساعت در اختيار دام   قرار مي دهند تا دام بتواند به فعاليت هاي خود ادامه داده و توليد نيز داشته باشد.

جيره متعادل: مخلوطي از چند ماده خوراکي است که داراي مقدار و نسبت صحيحي از انرژي و مواد مغذي مختلف بوده و جنانچه روزانه و به مقدار کافي در اختيار حيوان مورد نظر قرار داده شود. احتياجات آنرا از نظر انرژي ، پروتئين ، مواد معدني و ساير مواد مغذي در مدت 24 ساعت تأمين  نمايد.

اصول تهيه جيره متعادل:  

1- اصولا" براي تهيه يک جيره متعادل بايد از ميزان احتياجات گوسفند به مقدار ماده خشک غذا (با توجه به گنجايش بدن دام) انرژي و پروتئين،  مواد معدني ، اطلاع کامل در دست باشد.

2- جيره بايد به مقدار لازم از انرژي ، پروتئين  و مواد معدني برخوردار باشد تا از نظر اقتصادي مقرون به صرفه باشد. و در ضمن خوش خوراک بوده  و براي گوسفند پرواري قابل هضم نيز باشد.با توجه به اينکه گوسفند يک حيوان نشخوار کننده است لذا بايد در جيره عذايي  آن به ظرفيت بدن دام توجه کامل داشت. با توجه به اينکه در بدن گوسفند ميکرو ارگانيسم ها   مسئول هضم مواد خشبي هستند لذا بايد مقدار کافي مواد خشبي در اختيار گوسفند قرار داد.

جيره غذايي مورد استفاده در گوسفند پرواري:

مواد خوراکي مورد استفاده در گوسفند پروارري شامل يونجه ، جو بلغور شده، کنجاله تخم پنبه، سبوس گندم ، تفاله خشک چغندر قند و کربنات کلسيم مي باشد. که پس از تعييين ترکيبات شيميايي نسبت به تهيه جيره متعادل بر اساس جداول  استاندارد تغذيه اقدام مي گردد. نسبت علوفه به کنسانتره در جدول شماره يک ارائه شده است. بر اساس جداول استاندارد تغذيه مقدار خوراک مصرفي در ماه اول به ازاي هر رأس بره 3/1 گيلوگرم در روز بر اساس ماده خشک مي باشد مي باشد. که 60 درصد آنرا کنسانتره و 40 درصد آنرا علوفه (يونجه)تشکيل مي دهد. يعني جهت هر رأس بره روزانه 78/0 کيلوگرم کنسانتره و  52/0 کيلوگرم علوفه داده مي شودکه بهتر است يونجه و کنسانتره ابتدا توسط دامدار کاملا" مخلوط و سپس بصورت آزاد در سه نوبت صبح و ظهر و عصر در اختيار بره ها قرار شود. بطوريکه ده درصد پس مانده در آخور باقي بماند. به منظور عادت پذيري بره ها و جلوگيري ار مشکلات گوارشي با خوراک مصرفي بهتر است تغيير جيره بتدرج طي يک هفته تا ده روز انجام گيرد. در ماه دوم پرواربندي بر اساس جداول استاندارد غذايي مقدار خوراک مصرفي  6/1 کيلو گرم در نظر گرفته شود که نسبت کنسانتره به علوفه 75 به 25 درصد مي باشد.يعني 75 درصد غذا از کنسانتره و 25 درصد آن از يونجه مي باشدکه شامل 2/1 کيلوگرم کنسانتره و 4/0کيلوگرم يونجه مي باشد. در ماه سوم نسبت کنسانتره به علوفه 80 به 20 مي باشد. و مقدار خوراک مصرفي روزانه هر رأس بره بر اساس ماده خشک 6/1 کيلوگرم مي باشد. يعني هر بره روزانه بايد 28/1 کيلوگرم کنسانتره و 32/0 کيلو گرم يونجه بصورت مخلوط در سه وعده در يافت نمايد .جيره غذايي پيشنهادي و درصد مواد کنسانتره  منتج از طرح تحقيقي ترويجي در جدول شماره  دو در جدول شماره دو ارائه شده است.

جدول يک: نسبت کنسانتره به علوفه در جيره غذايي بره هاي پرواري

 

جدول دو: درصد مواد کنسانتره در جيره منتج از طرح تحقيقي ترويجي

 

 

 

انجام پرواربندي:

پرواربندي يکي از روش هاي  اساسي براي جلوگيري از کاهش توليدات گوشت کشور است. زيرا اين کار مانع کشتار بره هاي کم وزن  و کم سن شده و زماني دام کشتار مي شود که حداکثر رشد خود را کرده باشد.

خريد بره هاي قابل پروار:

شرايط جغرافيايي ايران با فصول کاملا" متفاوت، شرايطي را فراهم کرده که ميش هاي بيشتر گله داران بطور فصلي بطور فصلي بارور گردند و معمولا" هنگامي زايش گوسفندان شروع مي شودکه علوفه سبز مراتع در دسترس آنها قرار دارد. اواخر زمستان تا اوايل فصل بهار ، مصادف با زايش بره هاست. از اواسط ارديبهشت تا پايان خرداد ماه ، دوره شير خوارگي بره ها به پايان مي رسد. معمولا" در اين زمان دامداران  نسبت به فروش      بره هاي مازاد خود اقدام مي کنند. مخصوصا" عشاير که قادر به نگهداري بره هاي مازاد نيستند. از اين رو بهترين زمان خريد بره ، اوايل تيرماه تا اواسط تابستان است. خريد بره بطور معمول در مراکز پرورش گوسفند در ييلاقات و چراگا ههاي کوهستاني  و يا در ميدان هاي عرضه دام که معمولا" مکان هاي بخصوص در اطراف شهر ها هستند، صورت مي گيرد. بعضي از دامداران که داراي مراتع غني هستند بره هاي خود را تا اوايل پاييز در مرتع و جدا از گله نگهداري مي نمايند. تا بره ها رشد بيشتري نموده و بتوانندبا قيمت بيشتر به فروش برسانند.  هنگام خريد اين گونه بره ها اوايل پاييزاست که مناسبترين فصل شروع پرواربندي محسوب مي شود.

زمان خاتمه پرواربندي:

اصولا" مدت پرواربندي در ايران حدود يکصد روز است. هدف از پرواربندي حداکثر استفاده از قدرت توليد گوشت گوسفند پرواري است و در هر زمان که اضافه وزن، مربوط به افزودن چربي بدن باشد زمان خاتمه پرواربندي است. بايد دانست که منظور از پرواربندي توليد چربي نيست بلکه هدف توليد گوشت است.          که رابطه مستقيم با رشد و نمو بدن دارد. البته در اين رابطه راندمان  تبديل غذا به گوشت بسيار مهم است. بنابراين خاتمه پروار را زماني مي توان اعلام کرد که ضريب تبديل غذايي[1] نسبت به افزايش وزن ، اقتصادي باشد و آن هنگام که افزايش وزن با مصرف همان مقدار خوراک کاهش يابد، زمان خاتمه پروار است.

نکات مهمي که جهت موفقيت در امر پرواربندي بايد مورد توجه قرار گيرند :

1- با توجه به اينکه خريد بره ها حدود  50  تا  70 درصد کل مخارج پرواربندي را تشکيل مي دهند. بنابراين هر چه در خريد اوليه بره ها دقت شود از نظر اقتصادي و مقرون به صرفه بودن کار پرواربندي  اهميت دارد.

2- بره هايي که  در اواسط تابستان خريداري مي شوند بهتر است تا اوايل پاييز و شروع کاهش درجه حرارت محيط، در چراگاهها يا پس چرا، داده شوند. و سپس  به جايگاه پرواربندي منتقل شوند.

3- جيره غذايي بره هاي پرواري بايد به نحوي تعيين گردد که از نظر قيمت حداقل هزينه را داشته باشد

4- بره هايي که از نژاد هاي سنگين وزن انتخاب مي شوند داراي اضافه وزن بهتر و سرعت رشد بيشتري هستند.    5- سرعت رشد بره هاي نر بيشتر از بره هاي ماده است و معمولا" بره هاي نر از راندمان لاشه بهتر و سرعت رشد بيشتري برخوردار هستند.

6- وجود هورمون هاي جنسي در سرعت رشد بره پرواري موثر هستند بنابراين اخته کردن دام پرواري صحيح نمي باشد.

 

 درج منابع علمی

Normal 0 false false false MicrosoftInternetExplorer4

st1\:*{behavior:url(#ieooui) } /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-ansi-language:#0400; mso-fareast-language:#0400; mso-bidi-language:#0400;}

منابع:

1- جامعی، پرویز. 1372، تغذیه تجربی دام و طیور. انتشارات دانشگاه تهران.

2- جعفری خورشیدی، کاوه. 1375، اثر سطوح مختلف انرژی و پروتئین جیره غذایی بر توان پرواری و خصوصیاات لاشه و پشم بره های نر کردی غرب کشور. دانشکده کشاورزی کرج پایان نامه فوق لیسانس.

3- چرچ، دی سی. پوان أوی جی. 1371، اصول تغذیه و خوراک دادن دام. ترجمه علی نیکخواه و حمید امانلو. جهاد دانشگاهی زنجان.

4- دانیالی، ایرج. 1375، بررسی اثرات سطوح مختلف انرژی و پروتئین روی خصوصیات رشد و کمیت و کیفیت لاشه بره های نر سنجابی- پایان نامه فوق لیسانس دانشکده کشاورزی کرج.

5- زاغری، مجتبی. 1374، اثر سطوح پروتئین بر روی رشد و کیفیت لاشه خطوط پدری لاینهای گوشتی- پایان نامه- دانشگاه کشتورزی تهران.

6- ساعدی، هوشنگ. شماع، محمود و همکاران . 1371. اصول تغذیه دام و طیور جلد اول و دوم. انتشارات دانشگاه تهران.

7- ساعدی، هوشنگ. شماع، محمود و همکاران. 1368، تغذیه علمی گاو شیری، بز و گوسفند. انتشارات دانشگاه تهران.

8- سعادت نوری، منوچهر و نصراله سیاه منصور. صدراله. 1371 ، اصول نگهداری و پرورش گوسفند. انتشارات اشرفی.

9- شیران چهار سوقی، احمد. 1374، بررسی اثر نسبت های مختلف انرژی و پروتئین جیره روی درصد چربی قابل تفکیک بره نر پرواری لری و بختیاری. پایان نامه کارشناسی ارشد. موسسه تحقیقات دامپروری کشور.

10- ضمیری، محمد جواد. 1375. پرورش گاو شیری، انتشارات دانشگاه شیراز.

11- قره باش، آشور محمد. 1370، مطالعه توان پرواری گوسفندان آتابای وزل با استفاده از جیره غذایی و اندازه گیری هضمی جیره ها. پایان نامه کارشناسی ارشد. موسسه تحقیقات دامپروری کشور.

12- کرد نژاد، اسحق. 1378، بررسی اثر سطوح مختلف انرژی و پروتئین جیره بر عملکرد پرواری گوساله های نر گاو میش خوزستان- پایاننامه، مؤسسه علوم دامی کشور.

13-کیریش گسنر، مانفرد.1370، تغذیه دام. ترجمه دهقانیان. سیاوش. نصری مقدم. حسن انتشارات گوتمبرگ.

14-گلیان، ابوالقاسم و اسدزاده. عباس.1373، مبانی پرورش دام و طیور. جهاد دانشگاهی مشهد.

15-گزیده آمارپایه ای جهادسازندگی .1376 سازمان جهادسازندگی استان همدان.

16-محرری ، علی. 1373، مقایسه دو جیره با دو سطح انرژی بر روی رشد جبرانی بره های بلوچی موسسه تحقیقات دامپروری کشور پایان نامه فوق لیسانس.

17- مزینی، پرویز. 1374، مدیریت گاوداری. انتشارات مرکز نشر سپهر.

18- مک دونالد،پ. 1369، تغذیه دام، ترجمه صوفی سیاوش. رشید. انتشارات کیهان.

19- مک کالو، پ. 1372، تغذیه کاربردی گاوهای شیری. ترجمه. اسلمی نژاد. علی اصغر. حسنی. سعید، انتشارات جهاد دانشگاه مشهد.

20-  منصوری، هرمز. 1372، رشد وساله های جوان سیاستانی تغذیه شده با جیره های آغازین- پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

21- منعم، منوچهر. 1364، شناسایی گوسفند مهربان- مجموعه علمی – جلد سوم- سال سوم- موسسه تحقیقات علوم دامی کشور.

22- نیکخواه، علی. 1366، استفاده از جداول استاندارد مواد خوراکی و مواد غذایی مورد نیاز دامها، جزوه درسی.

23- نیکخواه، علی و امانلو، حمید. 1370، ترجمه، حد مجاز انرژی و روشهای تغذیه نشخوار کنندگان. جهاد دانشگاهی زنجان.

24- ووضعیت مراتع استان همدان. 1373، اداره کل منابع طبیعی استان همدان- نشریه داخلی.

25- وزارت آموزش و پرورش. 1373، جغرافیای استان همدان. سال دوم  متوسطه. چاپ نشر ایران

26- Church. D.C. 1986. Livestock feeds and feeding.

        2 nd ed. Prentice- Hall New Jersey.